Tekenbeten (ziekte van Lyme)

1. Korte samenvatting
De ziekte van Lyme is een bacteriële infectie die wordt overgedragen door teken. De aandoening kan in verschillende stadia verlopen en klachten geven aan de huid, gewrichten en het zenuwstelsel. Een vroege herkenning, met name van de typische rode ringvormige huidafwijking, is belangrijk omdat behandeling met antibiotica dan meestal effectief is. Zonder behandeling kunnen later ernstigere klachten ontstaan. De ziekte is niet overdraagbaar van mens op mens.

2. Wat is het?
De ziekte van Lyme, ook wel Lyme-borreliose genoemd, is een infectieziekte veroorzaakt door de bacterie Borrelia burgdorferi. Deze bacterie wordt overgedragen via de beet van een geïnfecteerde teek, in Nederland meestal de Ixodes ricinus.

De ziekte kent een gefaseerd verloop, waarbij klachten zich in de tijd kunnen uitbreiden van lokale huidafwijkingen naar systemische klachten. Niet iedereen doorloopt alle stadia en klachten kunnen soms uitblijven of pas later ontstaan.

Na besmetting ontstaat geen blijvende immuniteit. Dat betekent dat iemand bij een nieuwe tekenbeet opnieuw geïnfecteerd kan raken.

3. Hoe ontstaat het?
Besmetting ontstaat wanneer een teek die geïnfecteerd is met Borrelia zich vastbijt in de huid en bloed begint te zuigen. Meestal duurt het ongeveer 24 uur voordat de bacterie wordt overgedragen via het speeksel van de teek. Hoe langer de teek vastzit, hoe groter het risico op besmetting.

De bacterie kan zich na overdracht via de huid verspreiden door het lichaam, onder andere via het bloed en zenuwbanen. Daarbij kunnen verschillende organen worden aangedaan.

Factoren die het risico op een tekenbeet vergroten zijn:

• verblijf in bosrijke of grasrijke gebieden
• onbedekte huid
• onvoldoende controle van de huid na buitenactiviteiten

Niet elke tekenbeet leidt tot ziekte. Slechts een klein percentage van de besmette mensen ontwikkelt daadwerkelijk klachten.

4. Wat zijn de klachten?
Het klachtenpatroon is afhankelijk van het stadium van de ziekte. In het vroege stadium ontstaat vaak een kenmerkende huidafwijking, erythema migrans, een langzaam groter wordende rode ring rond de plaats van de beet. Deze plek geeft meestal geen jeuk of pijn. Daarnaast kunnen milde algemene klachten optreden zoals vermoeidheid, koorts en hoofdpijn.

In een later stadium kunnen neurologische klachten ontstaan, zoals uitstralende pijn, verlammingen in het gezicht, dubbelzien of hartritmestoornissen. Ook gewrichtsklachten, vooral van de knieën, komen regelmatig voor.

In een nog later stadium kan een chronische huidafwijking ontstaan, acrodermatitis chronica atrophicans, waarbij de huid dun, verkleurd en kwetsbaar wordt. Daarnaast kunnen langdurige neurologische en gewrichtsklachten blijven bestaan.

5. Hoe te voorkomen?
Preventie richt zich op het voorkomen van tekenbeten en het snel verwijderen van teken.

Belangrijke adviezen zijn:

• draag bedekkende kleding in natuurgebieden
• gebruik insectenwerende middelen zoals DEET
• controleer de huid na verblijf in het groen
• verwijder teken zo snel mogelijk, bij voorkeur binnen 24 uur

Daarnaast is het belangrijk om de huid enkele weken na een beet te controleren op veranderingen, met name het ontstaan van een uitbreidende rode kring.

6. Is aanvullend onderzoek nodig?
De diagnose wordt vaak gesteld op basis van het klinisch beeld. Bij aanwezigheid van een typische erythema migrans is aanvullend onderzoek niet nodig en kan direct behandeling worden gestart.

Bloedonderzoek kan antistoffen tegen de bacterie aantonen, maar heeft beperkingen. In een vroeg stadium kan de test nog negatief zijn, terwijl in latere stadia antistoffen ook aanwezig kunnen zijn na een oude infectie. Dit maakt interpretatie soms lastig.

Bij twijfel of atypische klachten kan aanvullend onderzoek worden ingezet, zoals een huidbiopt of specialistische testen.

7. Hoe wordt het behandeld?
De behandeling bestaat uit antibiotica. In een vroeg stadium is de behandeling meestal kortdurend en effectief. Bij latere stadia kan een langere of intensievere behandeling nodig zijn.

Bij aanwijzingen voor betrokkenheid van het zenuwstelsel of andere organen wordt de patiënt verwezen naar een specialist, zoals een neuroloog of internist.

Er is in Nederland geen vaccin beschikbaar tegen de ziekte van Lyme.

8. Wat is het vooruitzicht?
Bij tijdige herkenning en behandeling is de prognose goed en herstellen de meeste mensen volledig zonder restklachten. Hoe later de behandeling wordt gestart, hoe groter de kans op langdurige klachten.

De ziekte kan zich langzaam ontwikkelen en klachten kunnen pas maanden tot jaren later optreden. Dit maakt alertheid na een tekenbeet belangrijk.

Hoewel ernstige complicaties kunnen voorkomen, verloopt de ziekte bij vroege behandeling meestal gunstig.