Lymfoedeem

1. Korte samenvatting
Lymfoedeem is een chronische zwelling van een lichaamsdeel, meestal een arm of been, door ophoping van lymfevocht. Dit ontstaat wanneer het lymfestelsel het vocht niet goed kan afvoeren. De aandoening is niet te genezen, maar met behandeling goed te controleren.

2. Wat is het?
Lymfoedeem is een ophoping van lymfevocht in het lichaam, waardoor een arm, been of ander lichaamsdeel zichtbaar dikker wordt. Lymfevocht is een heldere vloeistof die een rol speelt bij de afweer en de afvoer van afvalstoffen.

Het lymfestelsel, bestaande uit lymfevaten en lymfeklieren, zorgt normaal voor de afvoer van dit vocht. Bij lymfoedeem werkt dit systeem onvoldoende.

3. Hoe ontstaat het?
Lymfoedeem ontstaat wanneer de afvoer van lymfevocht verstoord is. Dit kan aangeboren zijn of later ontstaan.

Er wordt onderscheid gemaakt tussen:

• primair lymfoedeem: een aangeboren afwijking van lymfevaten of lymfeklieren
• secundair lymfoedeem: schade aan het lymfestelsel door bijvoorbeeld operaties, bestraling, infecties of spataderen
• bijkomende factoren zoals overgewicht of verminderde beweging

Bij secundair lymfoedeem is kanker(behandeling) een belangrijke oorzaak, maar ook infecties zoals wondroos kunnen het lymfestelsel beschadigen.

4. Wat zijn de klachten?
De klachten ontwikkelen zich vaak geleidelijk en kunnen in ernst toenemen.

Kenmerkend zijn:

• zwelling van een arm, been of ander lichaamsdeel
• zwaar, gespannen of vermoeid gevoel
• verminderde beweeglijkheid en soms pijn

In latere stadia kan de huid verdikken en kunnen infecties zoals wondroos vaker optreden, wat het lymfoedeem verder kan verergeren.

5. Is aanvullend onderzoek nodig?
De diagnose wordt meestal gesteld op basis van lichamelijk onderzoek.

Bij twijfel of om de oorzaak te achterhalen kan aanvullend onderzoek nodig zijn, zoals beeldvorming van het lymfestelsel of onderzoek van de bloedvaten. Dit helpt om andere oorzaken van zwelling uit te sluiten.

6. Hoe wordt het behandeld?
De behandeling richt zich op het verminderen van de zwelling en het voorkomen van complicaties.

Belangrijke onderdelen van de behandeling zijn:

• compressietherapie met zwachtels, klittenbandsystemen of elastische kousen
• oefentherapie en beweging om de afvoer van vocht te stimuleren
• manuele lymfedrainage door een gespecialiseerde therapeut

In geselecteerde gevallen kan een operatieve behandeling worden overwogen, maar dit gebeurt alleen in gespecialiseerde centra.

7. Wat kun je zelf doen?
Zelfzorg speelt een grote rol bij het onder controle houden van lymfoedeem:

• verzorg de huid goed en voorkom wondjes en infecties
• blijf voldoende bewegen en voorkom overgewicht
• draag voorgeschreven compressiemiddelen consequent

Het is belangrijk alert te zijn op tekenen van infectie, zoals roodheid en koorts, en dan tijdig contact op te nemen met een arts.

8. Wat is het vooruitzicht?
Lymfoedeem is een chronische aandoening die meestal niet volledig verdwijnt.

Met een goede behandeling en leefstijl kunnen de klachten vaak sterk verminderd worden. In veel gevallen is langdurig of levenslang gebruik van compressietherapie nodig om het oedeem onder controle te houden.