Roodvonk (Scarlatina)

1. Korte samenvatting
Roodvonk (scarlatina) is een besmettelijke kinderziekte veroorzaakt door een bacterie, die vooral voorkomt bij kinderen tussen de 2 en 8 jaar. De ziekte gaat gepaard met koorts, keelpijn en een typische huiduitslag met een ruwe structuur. Met tijdige behandeling geneest roodvonk meestal zonder restverschijnselen.

2. Wat is het?
Roodvonk is een infectieziekte die behoort tot de zogenaamde exantheemziekten: aandoeningen waarbij huiduitslag optreedt als onderdeel van het ziektebeeld. De aandoening wordt veroorzaakt door een bacterie, de groep A streptokok, die ook verantwoordelijk kan zijn voor keelontstekingen.

De ziekte komt voornamelijk voor op de kinderleeftijd en verspreidt zich gemakkelijk in omgevingen waar kinderen dicht bij elkaar zijn, zoals scholen en kinderopvang. Hoewel roodvonk vroeger ernstiger kon verlopen, is het tegenwoordig goed behandelbaar.

De huiduitslag en de typische veranderingen van de tong geven het ziektebeeld een herkenbaar karakter, wat helpt bij het stellen van de diagnose.

3. Hoe ontstaat het?
Besmetting vindt plaats via druppeltjes uit de lucht, bijvoorbeeld door hoesten of niezen. De bacterie kan ook worden overgedragen via handen of voorwerpen zoals speelgoed en kleding.

Na besmetting dringt de bacterie het lichaam binnen via de neus of mond en vermenigvuldigt zich in de keel. De incubatietijd, de periode tussen besmetting en eerste klachten, bedraagt meestal 2 tot 7 dagen.

De bacterie produceert toxines die verantwoordelijk zijn voor de huiduitslag en andere klachten. Niet ieder kind reageert hier hetzelfde op, waardoor de ernst van de ziekte kan variëren.

Factoren die verspreiding bevorderen zijn:

• nauw contact tussen kinderen (school, opvang)
• onvoldoende handhygiëne
• aanwezigheid van besmette personen zonder duidelijke klachten

Kinderen kunnen al besmettelijk zijn voordat de typische huiduitslag zichtbaar wordt.

4. Wat zijn de klachten?
De ziekte begint vaak plotseling met koorts, keelpijn en een algemeen ziek gevoel. Kinderen kunnen hangerig zijn en minder eetlust hebben. Kort daarna ontstaan de kenmerkende huid- en slijmvliesafwijkingen.

Typisch is de zogenaamde “aardbeientong”. In eerste instantie is de tong wit beslagen, waarna deze na enkele dagen rood, gezwollen en bobbelig wordt. Vervolgens ontstaat een fijne, roodroze huiduitslag die begint op de borst en zich uitbreidt over het lichaam.

De huid voelt vaak ruw aan, alsof er schuurpapier overheen ligt. Opvallend is dat het gebied rondom de mond vaak bleek blijft. De uitslag verbleekt bij druk.

Kenmerkende verschijnselen zijn:

• koorts en keelpijn in de beginfase
• fijne, rood gekleurde uitslag met ruwe structuur
• vervelling van de huid na enkele dagen, vooral aan handen en voeten

Na enkele dagen neemt de koorts af en verdwijnt de uitslag, waarna de huid kan gaan vervellen.

5. Hoe te voorkomen?
Volledige preventie is lastig, omdat roodvonk al besmettelijk is voordat duidelijke klachten ontstaan. Wel kunnen hygiënemaatregelen de verspreiding beperken.

Goede handhygiëne is essentieel, vooral na contact met een ziek kind. Het is belangrijk om hoesten en niezen in de elleboog aan te leren en gebruik van gedeelde voorwerpen te beperken.

Daarnaast helpt het om kinderen met duidelijke klachten tijdelijk thuis te houden, zeker in de eerste fase van de ziekte of tijdens de start van behandeling.

Belangrijke maatregelen zijn:

• regelmatig handen wassen, vooral na hoesten of niezen
• vermijden van direct contact met speeksel (bekers, bestek)
• informeren van school of opvang bij besmetting

Na start van antibiotica neemt de besmettelijkheid meestal snel af.

6. Is aanvullend onderzoek nodig?
De diagnose wordt meestal gesteld op basis van het klinisch beeld. De combinatie van keelpijn, koorts, huiduitslag en aardbeientong is vaak voldoende voor herkenning.

Bij twijfel kan aanvullend onderzoek worden verricht, zoals een keeluitstrijk of bloedonderzoek om de bacterie aan te tonen. Dit is echter niet altijd noodzakelijk.

In de praktijk wordt vaak gestart met behandeling op basis van het typische ziektebeeld.

7. Hoe wordt het behandeld?
Roodvonk wordt behandeld met antibiotica, meestal penicilline. Deze behandeling verkort de ziekteduur, vermindert de besmettelijkheid en voorkomt complicaties.

Naast medicatie is ondersteunende zorg belangrijk. Voldoende drinken helpt om uitdroging te voorkomen, zeker bij koorts. Rust is belangrijk, maar bedrust is niet altijd noodzakelijk; het kind geeft meestal zelf aan wat nodig is.

Symptomatische behandeling kan bestaan uit paracetamol bij koorts of pijn. De huiduitslag zelf hoeft meestal niet behandeld te worden, tenzij er sprake is van jeuk.

Na enkele dagen behandeling verbeteren de klachten doorgaans duidelijk.

8. Wat is het vooruitzicht?
Bij tijdige behandeling is de prognose van roodvonk goed. De meeste kinderen herstellen volledig zonder blijvende gevolgen. De huid kan nog enige tijd vervellen, maar geneest zonder littekens.

Complicaties zoals reuma, nierproblemen of ernstige infecties zijn tegenwoordig zeldzaam, mede door snelle herkenning en behandeling.

Na herstel ontstaat geen blijvende immuniteit tegen alle varianten van de bacterie. Het is dus mogelijk om roodvonk opnieuw te krijgen, al komt dit niet vaak voor.