Herpes zoster

Korte samenvatting
Herpes zoster, ook wel gordelroos genoemd, is een pijnlijke huiduitslag veroorzaakt door het varicella-zoster-virus, hetzelfde virus dat waterpokken geeft. Het treedt meestal aan één kant van het lichaam op, vaak op romp of gezicht. De uitslag bestaat uit blaasjes die later korstjes vormen. Het geneest vaak vanzelf, maar kan langdurige zenuwpijn (post-herpetische neuralgie) nalaten. Antivirale middelen verkorten het beloop bij ernstige gevallen, vooral in het gezicht of bij verminderde afweer.

Wat is het?
Herpes zoster is een virale huidinfectie die jaarlijks bij ongeveer 3 op de 1000 mensen voorkomt, vooral bij ouderen. Het wordt veroorzaakt door reactivering van het varicella-zoster-virus dat na een doorgemaakte waterpokkeninfectie in zenuwknopen achterblijft.

Hoe ontstaat het?
Na waterpokken blijft het virus in rust aanwezig in zenuwweefsel. Bij verminderde afweer of ouder worden kan het virus opnieuw actief worden. Het verplaatst zich via zenuwbanen naar de huid, waar het blaasjes en pijn veroorzaakt.

Wat zijn de klachten?
Kenmerkend zijn pijn, roodheid en blaasjes die zich beperken tot één zenuwgebied (dermatoom) en altijd eenzijdig zijn. Vaak treden klachten op de romp, armen of in het gezicht op. Blaasjes vullen zich eerst met helder vocht en worden later troebel. Ze drogen in en vallen na enkele weken als korstjes af. Bij ouderen kan gordelroos in het gezicht leiden tot ernstige oogontsteking of, zeldzaam, zenuwschade zoals verlamming of gehoorverlies.

Hoe te voorkomen?
Voorkomen kan door vaccinatie tegen gordelroos, die beschikbaar is voor ouderen en risicogroepen. Verder helpt het versterken van de afweer, al is reactivering niet altijd te vermijden. Tijdens een actieve infectie is voorzichtigheid geboden: de blaasjes bevatten virus en zijn besmettelijk voor mensen die nog geen waterpokken hebben gehad, evenals voor zwangeren, pasgeborenen en mensen met verminderde weerstand.

Is aanvullend onderzoek nodig?
Meestal wordt de diagnose gesteld op het typische beeld. Alleen bij twijfel wordt materiaal uit een blaasje onderzocht.

Hoe wordt het behandeld?
Bij gezonde mensen is vaak geen behandeling nodig, alleen pijnstilling en indrogende middelen voor de blaasjes. In ernstige gevallen, zoals bij aantasting van het gezicht of verminderde afweer, worden antivirale middelen (aciclovir, valaciclovir of famciclovir) voorgeschreven, bij voorkeur binnen 72 uur na het begin. Soms wordt prednison toegevoegd, met name bij oorbetrokkenheid. Bij oogontsteking is directe verwijzing naar de oogarts noodzakelijk.

Wat is het vooruitzicht?
De meeste patiënten genezen volledig binnen 2–4 weken. Bij ouderen blijft soms langdurige zenuwpijn bestaan (post-herpetische neuralgie), die maanden tot jaren kan aanhouden. Bij mensen met een verminderde weerstand verloopt gordelroos ernstiger, met risico op littekens, uitgebreide infectie of in zeldzame gevallen complicaties zoals long- of hersenvliesontsteking.